;
czwartek, 24 październik 2019 17:43

Tradycja Dziadów - Goście z Zaświatów

Napisane przez
Oceń ten artykuł
(1 głos)

Sensem święta Dziadów jest zachowanie ciągłości społeczności – między żywymi, a tymi, którzy już odeszli. To tworzenie wiecznej wspólnoty zakłada że życie zarówno duchowe jak i materialne które w istocie są jednością są dobre i radosne. Zmarli odwiedzają żywych krewnych, przybywając z Zaświatów. Dusze są jednak niewidzialne, stąd – by ich nie ukrzywdzić – w czasie Ich pobytu w Jawii obowiązuje szereg tabu i zakazów.

 

Nie należy więc spuszczać psów z łańcucha, tupać, gwizdać czy wykonywać gwałtownych ruchów ani wylewać wody na dworze. Podobnie jak w czasie pogrzebu, podczas obrzędów zadusznych zakazane jest tkanie czy szycie. Tomiccy interpretują ów zakaz tym, aby nie przywabiać szkodliwych duchów, które mogłyby zakłócić obcowanie z przyjaznymi zmarłymi . Powinnością żywych jest natomiast dbanie o swoich zmarłych a zmarłych o swych bliskich. Stąd palone grumadki (ogniska) na grobach, jak zaświadcza o XV wieku Michał z Janowa. Z czeskiej kroniki Kosmasa (XI/XII w.) dowiadujemy się natomiast o zwyczaju. „(...) budek, które pogańskim obyczajem stawiali na rozdrożach, jakoby miejsce dla odpoczynku dusz.” . Jednak, jednym z najważniejszych elementów poświęconego duszom obrzędu jest biesiada, a najbardziej pierwotną przeznaczoną Im strawą – bób . Tradycyjną ofiarą dla Nich jest też barwione na czerwono jajko. Na posiłek duchy zaprasza się np. (Białoruś) : „Święci Dziadowie, chodźcie do nas wieczerzać, proszę Was na biesiadę!”.

 

W wielu miejscach woła się Ich siedząc już przy nakrytym do wspólnej wieczerzy stole. Sam posiłek odbywa się raczej w milczeniu . Pierwsze cząstki wszystkich dań wrzuca się do specjalnego naczynia, zostawianego potem na noc na stole. Prócz strawy zmarłym zostawia się także łyżki i ręczniki. Istotną rolę w obrzędach tego typu odgrywa duch domowy. P. Demidowicz opowiada o Białorusi: „Domowy mieszka zwykle w kleci i wychodzi stamtąd tylko na Dziady, aby wziąć udział w ogólnej wieczerzy (lub, mówiąc ściślej, by ją rozpocząć i nieledwie pobłogosławić). Przy tym bardzo go honorują i okazują mu wielkie poważanie: drogę od komory do stołu zaścieła się białym płótnem, jedzeniem zaś częstuje się go jak najlepszym, głównie – mlekiem.” Zgodnie zaś ze zwyczajem, praktykowanym też przez inne ludy Europy północno - wschodniej, przygotowuje się dla Przodków drogę: rozścielony od okna do stołu biały ręcznik. Żywi pragną jednak nie tylko ugościć swoich zmarłych, ale mieć też pewność, że gościna została dobrze przyjęta. By przekonać się o skuteczności odprawionego obrzędu lud wielkoruski sypie ziarna na mogiły. Jeżeli jest chętnie jedzone przez ptactwo, świadczy to o zadowoleniu duchów. Ma to zapewne bezpośredni związek z ptasią postacią duszy. Złowróżbnymi znakami mają być natomiast powywracane łyżki, które zostawiono Dziadom czy znalezione w popiele ślady Ich stóp. Oba przepowiadają bowiem śmierć komuś z domowników.

Bogaty opis obrzędu Dziadów można znaleźć w dziele Adama Mickiewicza. Należy jednak zwrócić uwagę, że choć zawiera on rzeczywiste elementy obrzędów litewskich, białoruskich i ukraińskich, to brak w nim jednak autentycznego modelu wywoływania dusz. Co jednak robią duchy Przodków po przybyciu do Jawii? Okazuje się, że oprócz biesiady z żywymi mają też swoje zajęcia. Z terenów Pomorza i Kaszub dowiadujemy się np. że chodzą na własne nabożeństwa do świątyń, odprawiane przez zmarłych kapłanów. Biada jednak temu, kto wszedłby wówczas do środka; zezłoszczone duchy mogą takiego śmiałka nawet zabić. Dla regionu pomorskiego charakterystyczne są też wieńce nagrobne z chrobotka reniferowego – zwanego tutaj zodesznikiem. Plecie się je na wałku słomianym i przystraja niekiedy kwiatami suszkami. Kończąc wywody ogólne o święcie Dziadów należy podkreślić, że czczono Ich nie tylko jesienią. Drugie największe obchody ku czci Przodków odbywają się też na wiosnę (Jare Gody: Ptaki i wiosenny kult Przodków). Zasadnym wydaje się powiązanie tego faktu z przylatywaniem ptaków wiosną i ich odlotem na jesień oraz ptasim przedstawieniem duszy ludzkiej.

Maski

 

Przywołany już wcześniej kronikarz czeski Kosmas z Pragi pisze też o Czechach, że za czasów Brzetysława ku czci zmarłych: „(...) igrzyska pogańskie odprawiali nad owymi zmarłymi, przyzywając cienie Przodków i tańcząc, wdziawszy na twarz maski.”. Niestety, dziejopis nie wyjaśnia znaczenia owych masek. Wskazówek dostarcza jednak folklor słowiański. Okazuje się, że np. Rosjanie przebierają się i czernią sobie twarze (rodzaj maski), aby ustrzec się przed febrą – udają kogo innego przed własną chorobą! Natomiast dziewczęta wielkoruskie idąc na noworoczne (miejmy w pamięci istotną rolę Przodków w obrzędowości zimowej!) wróżby nakładają zrobione naprędce maski z podpłomyków – dla ochrony przed złem. Dodamy tu informację, że u Słowian rozpowszechnione mają być maski jelenia – dzięki swym „wielorożnym rogom” znakomity środek ochronny. Widzimy więc, że znaczenie masek jest przede wszystkim ochronne. Czego żywi mieliby obawiać się podczas wzywania Przodków? Ich właśnie – trzeba pamiętać, że Dziadowie są zmarłymi, tęskniącymi za życiem. A jest to wielka tęsknota. Okazuje się, że nawet gdy zmarły został już dawno pochowany przed spotkaniem z nim należy się zabezpieczyć. Idąca odwiedzić grób Bośniaczka zatyka np. w zawój głóg. Roślina ta ma zastosowanie ochronne przede wszystkim dzięki swoim cierniom. Dodatkowym czynnikiem tutaj są jego czerwone owoce (kolor czerwony to znany apotropaion) oraz białe kwiaty (biel jako kolor szat żałobnych ). Przy okazji masek, jako środka apotropaicznego, wspomnimy też o soli. Rusini sypią ją wokół łóżka człowieka nawiedzanego przez upiora. Jest to środek ochronny przeciwko duchom szkodliwym, jak właśnie upiory. Sól nie szkodzi natomiast duchom przyjaznym, jak domowik – przyjmujący ją nawet w ofierze.

 

Czytany 248 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 24 październik 2019 18:26

Skomentuj

Upewnij się, że pola oznaczone wymagane gwiazdką (*) zostały wypełnione. Kod HTML nie jest dozwolony.

Strona korzysta z plików cookies w celu realizacji usług i zgodnie z Polityką Plików Cookies. Możesz określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w Twojej przeglądarce.